ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ МЕДИЦИНАЛЫҚ ҚЫЗМЕТКЕРЛЕРДІҢ САЛЫСТЫРМАЛЫ АСПЕКТІДЕГІ ЭМОЦИОНАЛДЫ ШАРШАУ ДЕҢГЕЙІ (әдебиетке шолу)
Кілттік сөздер:
emotional burnout, healthcare workers, professional burnout, Kazakhstan, risk factors, comparative analysis.Аннотация
Кіріспе. Эмоционалды шаршау – жоғары еңбек қарқындылығынан, кадр тапшылығынан және созылмалы стрессен туындаған медицина қызметкерлері үшін негізгі кәсіби тәуекелдердің бірі. Денсаулық сақтау жүйесіне жүктеменің жаһандық өсуі жағдайында бұл проблема Қазақстан Республикасын қоса алғанда, ресурстары шектеулі елдер үшін ерекше өзектілікке ие болады.
Зерттеу мақсаты. Халықаралық деректер (Ресей, Беларусь, АҚШ) аясында Қазақстанның медицина қызметкерлерінде эмоционалды шаршау синдромының таралуы мен көріну ерекшеліктеріне салыстырмалы талдау жүргізу, сондай-ақ әмбебап және ерекше қауіп факторларын анықтау.
Материал және әдістері. Шолу соңғы 10 жылдағы ғылыми электрондық базаларда (PubMed, MEDLINE, Google Scholar және т.б.) ұсынылған басылымдарды талдауға негізделген. Іріктемеге сәйкестік, эмпирикалық негізділік және диагностикалық салыстырмалылық критерийлеріне сәйкес келетін 30 дереккөз кіреді. Мазмұнды талдау әдістері, салыстырмалы-аналитикалық және тарихи-генетикалық тәсілдер қолданылды.
Қазақстанның медицина қызметкерлері арасында эмоционалды шаршау синдромының таралу деңгейі 28%-дан 62%-ға дейін ауытқиды, бұл Ресей (54-60%), Беларусь (57-65%) және АҚШ (53-63%) бойынша деректермен салыстыруға болады. Қазақстанда жасы жағынан жас қызметкерлер, өңірлік айырмашылықтар, кәсіби тұрақтылықтың төмен деңгейі және білім беру мәртебесі негізгі қауіп факторлары болып табылады. Ресейде-кәсіби қызметтің ерекшелігі және экстремалды еңбек жағдайлары, Беларуссияда – медициналық қызметтің профилі, АҚШ-та – институционалдық қолдау шаралары және COVID-19 пандемиясының салдары. Барлық елдер үшін жоғары кәсіби жүктеме, түнгі ауысым, кадр тапшылығы және эмоционалды жауапкершілік ортақ екендігі байқалды.
Қорытынды. Эмоционалдық шаршау синдромы әмбебап, көп факторлы және мәдениетаралық сипатта болады. Тиімді алдын алу үшін денсаулық сақтау жүйесінің жеке, ұйымдастырушылық және ұлттық ерекшеліктерін ескеретін кешенді стратегияларды әзірлеу қажет.
Мақалада Қазақстан Республикасының медициналық қызметкерлері арасында эмоционалды шаршау синдромының таралу деңгейі Ресей, Беларусь және АҚШ деректерімен салыстырмалы талдау арқылы қарастырылады. Эмпирикалық зерттеулерді талдау негізінде синдромның таралу көрсеткіштері, негізгі қауіп факторлары және әр түрлі ұлттық және ұйымдастырушылық контекстердегі ерекшеліктер анықталған. Алынған нәтижелер эмоционалды жүйелік сипатын және денсаулық сақтау жүйесінің ұлттық, ұйымдастырушылық және жеке ерекшеліктерін ескере отырып кешенді алдын алу бағдарламаларын әзірлеу қажеттігін растайды.
Библиографиялық сілтемелер
1. Freudenberger H. Staff Burnout // Journal of Social Issues. 1974;30(1):159–165. http://dx.doi.org/10.1111/j.1540-4560.1974.tb00706.x
2. Maslach C., Jackson S. Maslach Burnout Inventory. Palo Alto, CA: Consulting Psychologists Press, 1981: 47 p.
3. Бойко В. В. Энергия эмоций в общении: взгляд на себя и на других. СПб.: Питер, 1996: 480 с.
4. Shanafelt TD, Hasan O, Dyrbye LN, et al. Changes in Burnout and Satisfaction With Work-Life Integration in Physicians and the General U.S. Working Population Between 2011 and 2020 // Mayo Clinic Proceedings. 2021;96(7):1681–1694.
5. Shanafelt TD, Boone S, Tan L, et al. Burnout and Satisfaction With Work-Life Balance Among US Physicians Relative to the General US Population // Archives of Internal Medicine. 2012;172(18):1377–1385
6. Hiver C, Isnard C. Radiguer F, et al. Burnout prevalence among European physicians: a systematic review and meta-analysis // European Journal of Public Health. 2022;32(6):1000–1010
7. Холмогорова А.Б. Эмоциональное выгорание и психическое здоровье медицинских работников // Вопросы психического здоровья детей и подростков. 2019;2:5–15
8. Игумнов С.А. Психическое здоровье медицинских работников: синдром эмоционального выгорания // Психиатрия, психотерапия и клиническая психология. 2015;6(2):76–84
9. Щавелёва Н.С. Эмоциональное выгорание у врачей и медсестёр: распространённость и профилактика // Медицинская психология в России. 2017; 9(3):24–32
10. World Health Organization. Global Health Observatory Data Repository. Health workforce density. Geneva: WHO, 2020.
11. Максудова А.С. Эмоциональное выгорание у медицинских сестёр стационаров г. Алматы // Вестник КазНМУ. 2019;2:145–149
12. Ассимов А.А., Нурмуханбетова Ж.К., Муканова Г.Ж. Эмоциональное выгорание у врачей первичного звена Казахстана // Вестник КазНУ. Серия психология и социология. 2020;3:62–70
13. Желязо А.А., Казырова Г.С. Синдром эмоционального выгорания у медицинских работников Казахстана: факторы риска и профилактика // Медико-социальные проблемы и здоровье. 2021;20(1):33–40
14. Жусупова Н.К. Эмоциональное выгорание у медицинских работников в условиях пандемии COVID-19 // Психология и медицина. 2021;2(4):17–25
15. Maxudova M, Ibrayeva A, Saduakasova K, et al. Burnout among hospital nurses in Kazakhstan: prevalence and component analysis // Nursing Reports. 2025; 15(3):92–101. https://doi.org/10.3390/nursrep15030092
16. Lee S, Assimov M, Ignatiev Y, et al. Prevalence and factors of professional burnout among primary healthcare workers in the Republic of Kazakhstan: results of a national study // Georgian Medical News. 2024;352–353:59–68.
17. Migina L, et al. Professional burnout in primary health care workers of the Republic of Kazakhstan // Central Asian Journal of Global Health. 2023;(online).
18. Abdiorazova A. Burnout of medical workers in Astana, Kazakhstan: prevalence and associated factors // Nazarbayev University School of Medicine Reports. 2018. (online).
19. Maxudova M, Abdrakhmanova A, Dyussembekova S, Zhexenova S. Zhumanova G, Aimagambetova G. Burnout among hospital nurses in Kazakhstan // Nursing Reports. 2025;15(3):402–415. https://doi.org/10.3390/nursrep15030032
20. Vinnikov D, Romanova Z, Ussatayeva G, Tulekov Z. Occupational burnout in oncologists in Kazakhstan // Occupational Medicine. 2021;71:375–380. https://doi.org/10.1093/occmed/kqab121
21. Shalkharova Z, Amangeldiyeva A, Tursynbekova G, et al. Professional burnout among primary healthcare workers in Kazakhstan: prevalence and factors // Healthcare (Basel). 2023;11(5):1011–1025. https://doi.org/10.3390/healthcare11050711
22. Kudaibergenova M, Kolesnikova Y, Dyussembekova S, et al. Occupational burnout among healthcare workers in Central Asia during the COVID-19 pandemic // Journal of Affective Disorders. 2022;299:626–634. https://doi.org/10.1016/j.jad.2021.11.056
23. Мухамедьярова Г. М., Жумабекова А. С. Профессиональное выгорание медицинских работников Казахстана: анализ современных исследований // Вестник КазНМУ. 2021;5(3):45–53
24. Maslach C, Leiter MP. Burnout and engagement in the workplace: a century of research // Annual Review of Psychology. 2016;67:397–423
25. Ахмедов А.Р., Лебедева С.В., Соловьёв А.С. Синдром профессионального выгорания у медицинских работников крупных городов России // Психология труда и управления. 2019;1:12–22
